Bir web scriptinin fiyat etiketiyle üç yıllık gerçek maliyeti arasındaki farkı çoğu zaman lisans metni belirler. Aynı yazılımı iki farklı lisansla alırsınız; birinde sunucu taşıması on dakika sürer, diğerinde satıcıya e-posta atıp yanıt beklersiniz. Aşağıda üç ana modelin ne verdiğini, neyi vermediğini ve sözleşmede hangi cümleyi arayacağınızı netleştiriyoruz.
Domain bazlı lisans nasıl çalışır?
Lisans tek bir alan adına bağlanır: firmaniz.com. Yazılım açılışta kendi alan adına bakar, çoğu üründe satıcının lisans sunucusuna sorar, eşleşme yoksa uyarı verir ya da yönetim panelini kilitler. Türkiye'de satılan hazır scriptlerde sık karşılaşılan model budur; satıcı açısından takibi en kolay yöntem olduğu için tercih edilir.
Kritik ayrıntı şu: alan adı mı, tam ana makine adı mı lisanslanıyor? Bazı ürünler firmaniz.com ile www.firmaniz.com arasında ayrım yapar, test.firmaniz.com için ise ikinci bir lisans ister. Satın almadan önce sorulacak soru tek cümledir: "www öneki ve alt alan adları aynı lisansa dahil mi, geliştirme kurulumu ücretsiz mi?"
Kimin işine yarar
- Tek marka, tek siteyle çalışan işletmeler
- Hosting'ini yıl içinde değiştirme ihtimali olanlar; lisans makineye değil alan adına bağlı olduğu için taşıma serbesttir
- İlk yıl tek kurulumla başlayacak, bütçesi sınırlı ekipler
Nerede canınızı yakar
- Marka değişikliği ya da .com.tr'den .com'a geçiş: lisans transferi çoğu sözleşmede ücretlidir veya yılda bir kezle sınırlıdır.
- Şube/bayi yapısı: her ek alan adı ayrı lisans demektir.
- Doğrulama dışarıya bağlıysa satıcının sunucusu çöktüğünde siz de etkilenebilirsiniz. "Doğrulama başarısız olursa yazılım çalışmaya devam eder mi?" sorusunu mutlaka sorun.
Sunucu bazlı lisans
Burada bağ alan adına değil makineye kurulur: IP adresi, sunucu kimliği veya cPanel hesabı. Aynı sunucuda sınırsız alan adı çalıştırmanıza izin veren sürümleri vardır; çok markalı yapılar ve ajanslar için ciddi avantajdır, çünkü on siteyi tek lisansla yönetirsiniz.
Bedeli taşınabilirliktir. Paylaşımlı hosting'den VDS'e geçtiğinizde, hosting firması bakım sırasında IP değiştirdiğinde veya yedekten farklı bir makineye döndüğünüzde lisans düşer. Kesinti çoğu zaman mesai dışında fark edildiği için, yeniden etkinleştirmenin hangi kanaldan yapıldığını (müşteri paneli mi, e-posta mı) daha satın alma anında öğrenin.
Bu modeli seçecekseniz üç maddeyi yazılı isteyin: yılda kaç ücretsiz sunucu değişimi hakkınız var, yeniden etkinleştirme kaç saat içinde yapılıyor, felaket kurtarma amaçlı geçici kurulum ayrı lisans sayılıyor mu.
Açık kaynak: bedava değil, koşullu
Açık kaynak, kaynak kodun görülebildiği ve lisans şartları içinde değiştirilebildiği anlamına gelir; "hiçbir yükümlülük yok" anlamına gelmez. Pratikte iki aileyle karşılaşırsınız.
İzin verici lisanslar (MIT, BSD, Apache 2.0)
Kodu alır, değiştirir, kapalı bir ürünün içine koyar ve satarsınız. Genel zorunluluk telif bildirimini ve lisans metnini korumaktır; Apache 2.0 ayrıca patent hükümleri içerir. Ticari kullanım açısından en az sürtünmeli seçenek budur.
Copyleft lisanslar (GPL ailesi)
GPL'li kodu değiştirip dağıtırsanız türetilmiş çalışmayı da aynı lisansla vermeniz gerekir. Yazılımı yalnızca kendi şirketinizde kurup kullanıyorsanız dağıtım yoktur, bu yüzden çoğu KOBİ pratikte sorun yaşamaz. Ama aynı kodu müşterilerinize ürün olarak kuracaksanız tablo değişir. AGPL, ağ üzerinden erişimi de dağıtım gibi ele aldığı için abonelik modeli kuranların ayrıca okuması gereken bir lisanstır.
Açık kaynağın asıl maliyeti lisans bedeli değil sahiplik maliyetidir: güncellemeleri kim izleyecek, güvenlik yamasını kim uygulayacak, eklenti çakışmasını kim çözecek? Karşılığı ya iç kaynak ya da yazılı bir destek anlaşmasıdır.
Üç model yan yana
| Ölçüt | Domain bazlı | Sunucu bazlı | Açık kaynak |
|---|---|---|---|
| Neye bağlanır | Alan adı | IP / sunucu kimliği | Hiçbir şeye; şartlar kullanımı düzenler |
| Hosting değişimi | Serbest | Yeniden etkinleştirme gerekir | Serbest |
| Çoklu site | Her site ayrı lisans | Aynı sunucuda çoğu zaman dahil | Sınırsız |
| Kaynak koda erişim | Kısmen; şifreli dosya olabilir | Kısmen; şifreli dosya olabilir | Tam |
| Asıl risk | Transfer ve doğrulama bağımlılığı | Sunucu değişiminde kesinti | Bakımın tamamen sizde olması |
Sözleşmede mutlaka arayın
- Kaynak kod: tam okunur kod mu, ionCube gibi bir araçla şifrelenmiş dosya mı? Şifreliyse hosting'inizde ilgili yükleyicinin bulunması gerekir.
- Süre: süresiz kullanım hakkı mı, yıllık abonelik mi? "Güncelleme süresi" ile "kullanım süresi" farklı kavramlardır.
- Güncelleme penceresi: ilk 6 veya 12 ay ücretsizse, sonraki yenileme bedeli bugünden belli mi?
- Transfer hakkı: alan adı veya sunucu değişimi yılda kaç kez ve hangi ücretle yapılıyor?
- Değiştirme hakkı: kodu kendiniz ya da başka bir geliştiriciyle değiştirirseniz destek düşüyor mu?
- Yeniden satış: müşterinize kurabilir misiniz, ayrı bir bayi lisansı mı gerekiyor?
- Fesih hali: lisans sona ererse site kapanıyor mu, yoksa yönetim paneli kapanıp vitrin çalışmaya devam mı ediyor?
Sık yapılan hatalar
- Şifrelenmiş kodu "kaynak kodlu" sanmak; ihtiyaç anında hiçbir geliştirici o dosyaya müdahale edemez.
- Test kurulumunu hesaba katmamak. Canlıya dokunmadan deneme yapamıyorsanız her güncelleme kumara döner.
- Lisans anahtarını yalnızca bir e-postada saklamak. Anahtar, alan adı, fatura ve satıcı iletişimi tek bir şirket dosyasında dursun.
- "Ömür boyu" ifadesini sorgusuz kabul etmek; bu ifade genellikle ürünün desteklenme ömrüyle sınırlıdır.
- Lisansı personelin kişisel e-postasıyla almak. Kişi ayrıldığında lisansın kontrolü de gider.
Karar için özet
- Tek marka ve tek site çalıştırıyorsanız, hosting değiştirme ihtimaliniz varsa domain bazlı lisans yeterlidir.
- Birden çok alan adını aynı makinede toplayacaksanız sunucu bazlı lisans daha ucuza gelir; taşıma maddesini yazılı alın.
- Yazılımı müşteriye kuracak ya da abonelikle sunacaksanız lisans ailesini (MIT/Apache mi, GPL/AGPL mi) baştan netleştirin.
- Karşılaştırmayı etiket fiyatıyla değil üç yıllık toplamla yapın: lisans + yenileme + destek + transfer ücretleri.
- Yukarıdaki yedi maddeyi satın almadan önce satıcıya yazılı sorun ve yanıtı saklayın; sözleşme tartışması çıkarsa elinizdeki tek belge o olur.
